1938 - 1942
1942
1 Ocak 1942: Bismil-Sinan demiryolu ulaşıma açıldı.
7 Ocak 1942: Benzin kısıtlaması uygulama süresi 6 ay daha uzatıldı. Buğday Koruma Vergisi’nin kaldırılmasından doğan ucuzluk ekmek fiyatlarına yansıtıldı. İstanbul’da ekmek, 1 kuruşluk indirimle 15.5 kuruş oldu.
11 Ocak 1942: Ankara’da halka ekmek karnelerinin dağıtımına başlandı.
13 Ocak 1942: İstanbul’da halka ekmek karnelerinin dağıtımına başlandı. Kaymakamlıklara gidemeyecek durumda olanların karneleri liseli kız ve erkek öğrenciler tarafından evlerine teslim ediliyor. Yapılan açıklamaya göre 7 yaşına kadar olan çocuklara günde
19 Ocak 1942: İstanbul’da karne ile ekmek dağıtımı uygulamasında ilk gün. 1946 yılına kadar sürecek olan karne yöntemi daha sonra bazı temel tüketim mallarına da uygulanacaktı. Muhtemel bir savaşa karşı, hazırlık olarak tahrip edilen Meriç Köprüsü onarılarak yeniden hizmete girdi.
28 Ocak 1942: Memur maaşlarına yüzde 15 ile 25 oranları arasında zam yapılması kabul edildi.
28 Şubat 1942: İstanbul’da karne ile kişi başına verilen günlük ekmek miktarı erişkinler için 300, çocukları için 150 grama düşürüldü.
6 Mart 1942: Taksilerde benzin kısıtlaması üç ay daha uzatıldı.
7 Mart 1942: 2 Haziran 1941 tarihinde çıkarılan 4057 sayılı yasaya dayanılarak ‘demiryolu istikraz tahvilleri’ çıkarıldı.
10 Mart 1942: Savaş nedeniyle artan Milli Müdafaa harcamalarını karşılamak amacıyla tütün ve içkiye yüzde 35-55 oranında zam yapıldı.
4 Mayıs 1942: Türkiye’de gelecek yılın ürününü tarlalarda tahmin ve tespit ederek hükümete bilgi vermesini sağlayacak ’subaşı’ teşkilatı kurulmasına karar verildi. Her köyden ’subaşı’ adı verilen bir kişi, muayyen bir ücret karşılığı, tarlalardaki ürünün rekoltesini tahmin ve tespit edecek.
6 Mayıs 1942: Karne ile ekmek istihkakı giderek azalıyor. Kişi başına verilen ekmek miktarı 150 grama düşürüldü.
9 Mayıs 1942: Her türl tahıl ürününün devlete teslim edilmesi zorunlu hale getirildi.
16 Mayıs 1942: Her türlü ihracat için önceden lisans (izin) alınması zorunluluğu getirildi. Buna göre, milli mahsul ve mamuller, Türkiye’ye ithal edilen yabancı mahsul ve mamuller hariçten gümrük kontrolu bulunan yerlere çıkarılmış eşyaların ihracı izne bağlandı.
21 Mayıs 1942: İstanbul’un odun, kömür ve akaryakıt ihtiyacını karşılamak, satış ve dağıtımını yapmak için ‘İstanbul Mahrukat Ofisi’ kuruldu.
25 Mayıs 1942: Ereğli ve çevresinde yaşayan erkekler için konulan ‘kömür madenlerinde çalışma zorunluluğu’ kaldırıldı.
27 Mayıs 1942: 1942 bütçesi 394 milyon 314 bin 918 lira olarak bağlandı. Bu rakamın 221 milyon lirası Milli Savunma ihtiyaçları için ayrıldı.
29 Mayıs 1942: Fevkalede hallerde haksız olarak mal iktisap edenler hakkındaki kanun TBMM’de kabul edildi.
30 Mayıs 1942: İstihlak (tüketim) ve muamele vergilerine yüzde 40 ile 50 arasında değişen oranlarda zam yapıldı. İhraç mallarından alınan vergi yüzde 10′a, banka, banker ve sigorta şirketlerinin muamele vergisi yüzde 7.5′a çıkarıldı. Şeker istihlak vergisine de kilo başına 15 kuruş zam yapıldı.
17 Haziran 1942: Savaş olasılığı nedeniyle Trakya Bölgesi’nde tahrip edilmiş demiryolu köprülerinin onarımının tamamlanmasından sonra Avrupa ülkelerine tren seferleri yeniden başladı. İlk Avrupa ekspresi saat 21.00′de Sirkeci’den hareket etti.
15 Temmuz 1942: Hükümet, hububat ürünlerinin fiyatlarına yüzde 50 oranında zam yaptıktan sonra, küçük üreticilere mahsullerinin yüzde 25′ini orta çiftçilere yüzde 50’sini yeni fiyatlarla devlete satma zorunluluğu getirdi.
24 Temmuz 1942: Fiyat murakebe komisyonları-Vilayet İaşe Teşkilatı, subaşılık teşkilatları kaldırıldı. üretim bölgelerinde subaşının yerine tahmin heyeti görev yapacak.
28 Temmuz 1942: İstanbul’un iaşesi (beslenmesi) Belediye’ye devredildi. Piyasayı ve bütün eşya fiyatlarını belediye tanzim edecek.
1 Ağustos 1942: Savaş nedeniyle bir süre önce yasaklanmış olan pasta, çörek ve benzeri yiyeceklerin yapımı ve satışı serbest bırakıldı.
25 Ağustos 1942: Amerika’dan ithal edilen 4500 ton buğday deniz yoluyla İstanbul Limanı’na geldi.
1 Eylül 1942: Ekmekte karne uygulamasına üç büyük şehirde (İstanbul, Ankara, İzmir) sürdürülmesine, diğer illerde kaldırılmasına karar verildi.
4 Eylül 1942: Günümüzdeki Eczacıbaşı Holding’in çekirdeğini oluşturan Eczacıbaşı Firması kuruldu. Kuran İzmirli eczacı Ferit Bey.
11 Kasım 1942: Saraçoğlu Hükümeti tarafından hazırlanan ‘Varlık Vergisi’ Kanunu TBMM’de kabul edildi. Türk demokrasi tarihinin acı ve kara bir sayfasını oluşturan varlık vergisi 16 ay yürürlükte kaldıktan sonra 15 Mart 1944 ve 4530 sayılı kanun ile yürürlükten kaldırıldı.
13 Kasım 1942: Devlet memurlarına parasız elbise ve ayakkabı verilmesine ilişkin kanun kabul edildi.
16 Kasım 1942: Şeker satışı fiyatları yeniden belirlenerek serbest bırakıldı.
1 Aralık 1942: İstanbul’da yoksul ve işsizler için çeşitli semtlerde 6 aşevi açıldı.
5 Aralık 1942: Erbaa ve Niksar’da meydana gelen depremde 500 kişi öldü.
9 Aralık 1942: Türkiye ile İsviçre arasında ‘mamul mallar değiş tokuş antlaşması’ imzalandı.
31 Aralık 1942: Türkiye ile Almanya arasında savaş malzemesi alımı için kredi antlaşması imzalandı.
1941
4 Şubat 1941: ‘Ticaret Ofisi’ kuruldu. Ofisin görevi her türlü yiyecek maddelerini satın almak ya da ithal etmek. Ofis aynı zamanda alanına giren malların satış fiyatını belirleyip dağıtımını yapacak.
18 Şubat 1941: Petrol ürünlerinin ithali, dağıtımı, stoklanması ve petrol tasfiyehaneleri kurulması alanında çalışmalar yapmak üzere ‘Petrol Ofisi’ kuruldu.
24 Şubat 1941: ülkenin iaşe (yedirip, içirme, besleme) işlerini düzenlemek, yönetmek ve kontrol amacıyla, Ticaret Bakanlığı’na bağlı olarak çalışacak ‘İaşe Müsteşarlığı’ kuruldu. Ankara, İstanbul ve İzmir’de müsteşarlığa bağlı olarak ‘iaşe müdürlükleri’, diğer illerde de ‘iaşe heyetleri’ oluşturuluyor.
1 Mart 1941: Bütçe, 304 milyon 971 bin 662 lira olarak bağlandı. Geçen yılın bütçesine gre 36 milyon 495 bin 341 lira artış var.
1 Nisan 1941: Ankara’daki ‘kambiyo, esham ve tahvilat borsası’ kapatıldı. İstanbul Borsası açıldı.
17 Nisan 1941: İngiltere’de Thomas De
25 Nisan 1941: üreticiler ellerindeki mısır stoklarını hükümete bildirmeye zorunlu tutuldu.
28 Nisan 1941: Antakya ve İskenderun Elektrik tesislerinin devletleştirilmesini öngören kanun kabul edildi.
1 Mayıs 1941: Savaşın kapılarımıza kadar dayanması üzerine İstanbul’un tahliyesine (boşaltılmasına) başlandı.
29 Mayıs 1941: Savaş ihtimali nedeniyle artan harcamaları karşılamak amacıyla istihlak (tüketim), Milli Müdafaa (Milli Savunma) bina ve hayvan vergileri artırıldı.
15 Temmuz 1941: Kağıt sıkıntısı nedeniyle gazetelerin 4 sayfadan fazla çıkması yasaklandı.
18 Temmuz 1941: Savaş nedeniyle artan Milli Müdafaa ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla piyasaya ‘tasarruf bonosu’ çıkarıldı. 5, 25, 100, 1000 liralık tasarruf bonoları 3, 6 aylık ve bir sene vadeli olarak düzenlendi. Faizleri ise yüzde 4 ile 6 arasında değişiyor. 25 milyon tutarındaki bu bonolara halk büyük ilgi gösterdi.
28 Temmuz 1941: Benzin sıkıntısı nedeniyle bir süreden beri taksilerde tek-çift plaka uygulaması kaldırıldı.
9 Eylül 1941: Benzin tüketimine kısıtlama getirildi. Taksilere ayda
10 Eylül 1941: Van ve çevresinde 7 şiddetinde deprem oldu. Erciş’de 194 kişi öldü.
15 Eylül 1941: Etibank tarafından Zonguldak-çatalağzı elektrik santralının yapımına başlandı. Kömürle işleyecek olan santral 60 bin kilovatsaat gücünde olacak.
22 Eylül 1941: Hazine kefaleti altında 25 milyon liralık tasarruf bonosu daha çıkarılması kararlaştırıldı.
2 Ekim 1941: Milli Korunma Kanunu’nun ilgili hükümleri uyarınca 31 il ve bir ilçede (Polatlı) yapağılara el konuldu. Ellerinde yapağı bulunduranlar 10 gün içinde Ziraat Bankası’na beyanname verecek. Yapağı alımını devlet adına Sümerbank yürütecek.
8 Ekim 1941: Elazığ Havaalanı ulaşıma açıldı.
9 Ekim 1941: Türk-Alman ticaret antlaşması imzalandı. Antlaşma uyarınca iki ülke iki sene içinde toplam 200 milyon liralık mal mübadele edilecek (değiş-tokuş).
7 Kasım 1941: Karabük Demir çelik Fabrikaları sac haddesi ünitesi hizmete girdi.
23 Kasım 1941: İstanbul’da un ve şeker sıkıntısı nedeniyle pasta çörek ve benzeri yiyecek maddelerinin yapımı ve satışı yasaklandı.
3 Aralık 1941: Amerika, Türkiye’nin ‘ödünç Verme ve Kiralama’ kanunundan yararlandırılmasına karar verdi.
8 Aralık 1941: Amerika Pearl Harbour Baskını (7 Aralık 1941) üzerine Japonya’ya savaş açarak İkinci Dünya Harbi’ne girdi. Türkiye bu gelişme üzerine ‘tarafsız’ olduğunu bir kez daha (II. kez) açıkladı.
19 Aralık 1941: Ekmek 8 kuruştan 16.5 kuruşa çıktı.
25 Aralık 1941: Buğday koruma vergisi kaldırıldı. Ekmek fiyatlarında ucuzluk sağlamak amacıyla alınan kararla, devletin 2 milyon 800 bin lira tutarında vergi kaybı oluyor.
26 Aralık 1941: İstanbul çevresinde yetiştirilen yulaf, buğday ve arpaya devlet tarafından el konuldu.
1940
1 Ocak 1940: Garp Linyitleri İşl., Kütahya’da Türkiye’nin en büyük linyit madeni işleme tesisi olarak faaliyete geçti. Halen linyit üretimi gerçekleştiriyor.
8 Ocak 1940: Türkiye, İngiltere ve Fransa ile iki yıl süreyle krom satış antlaşması imzaladı.
12 Ocak 1940: Türk Petrol Şirketi kuruldu.
15 Ocak 1940: İhraç mallarına ‘Türk Malı’ olduğunu göstermek amacıyla ‘TM’ damgası vurulması kararlaştırıldı.
18 Ocak 1940: ‘Milli Korunma Kanunu’ TBMM’de kabul edildi. Yasa hükümete olağanüstü durumlarda, örneğin genel ya da kısmi seferberlik halinde, ülkenin savaşa girme ihtimali, ya da yabancı devletler arasında Türkiye’yi de yakından ilgilendiren bir savaş durumunda, olağanüstü nitelikte yeni görev ve yetkiler vermekteydi. Hükümet buna gerekçe olarak olağanüstü durumlarda her defasında ayrı bir yasa çıkarmanın zorluğunu göstermiş, bütün yetkilerin tek bir yasa başlığı altında toplanmasını önermişti.
13 Mart 1940: İthalatçı tüccarlarla, toptan ve yarı toptancı tüccarlar ve sanayiciler arasında birlik oluşturulması için ‘ihracatçı birlikleri’ kurulması kararlaştırıldı. Karardan amaç ithalatçıları birlik kanalıyla kontrol altına almak. Karardan sonra kurulan 8 ihracatçı birliği 11 Nisan 1940 günü tasdik edildi.
31 Mart 1940: Bursa Gölbaşı Barajı hizmete girdi.
3 Nisan 1940: Karabük Demir çelik Fabrikası haddehanesi hizmete girdi.
17 Nisan 1940: Köy Enstitüleri Kanunu TBMM’de kabul edildi.
22 Nisan 1940: Raman’da
17 Mayıs 1940: Savaşın getirdiği ekonomik güçlükler nedeniyle gelir vergisi, yüzde 50 oranında artırıldı.
22 Mayıs 1940: Türkiye’de olağanüstü durum ilan edildi.
28 Mayıs 1940: Kozabirlik Bursa’da kuruldu. İpekböcekçiliğini geliştirmek amacıyla kurulan ve üretici kooperatifi olan Kozabirlik ipek işliyor.
8 Haziran 1940: Savaş nedeniyle fırsatçıların fiyatları keyfi zamlarla yükseltmelerini önlemek amacıyla ‘fiyat murakabe encümenleri’ (fiyat kontrol komisyonları) kuruldu.
12 Haziran 1940: Türkiye savaş dışı kalacak. Bakanlar Kurulu kararı açıklanırken İtalya ile ticari ilişkilerin kesildiği bildirildi.
2 Eylül 1940: İlk tren Bismil’e ulaştı.
20 Ekim 1940: Türkiye Cumhuriyeti’nin üçüncü nüfus sayımı yapıldı. Türkiye’nin nüfusu 17 milyon 869 bin 901 kişi olarak saptandı.
28 Ekim 1940: İtalya, Arnavutluk ve Yunanistan’a saldırdı.
29 Ekim 1940: İstanbul Kağıthane’de yeni su ve elektrik tesisleri hizmete girdi.
18 Kasım 1940: Türkiye Cumhuriyeti’nin üzerinde İnönü portrelerinin yeraldığı ilk kağıt paraları tedavüle çıkarıldı. İngiltere’de Thomas De
22 Kasım 1940: Benzin sıkıntısı nedeniyle özel araçların seyrüsefere çıkması yasaklandı.
28 Kasım 1940: Savaş şartları nedeniyle Milli Korunma Kanunu hükümlerine dayanılarak üreticilerin 500 kilonun üstündeki tahıl ürünlerini (buğday, arpa, yulaf, çavdar) Toprak Mahsulleri Ofisi’ne teslim etme zorunluluğu getirildi.
2 Aralık 1940: Kağıt sıkıntısı nedeniyle gazetelerin sayfa sayısına kısıtlama getirildi. Gazeteler en fazla 6 sayfa olarak çıkabilecek. CHP’nin yayın organı Ulus bu kararın kapsamı dışında tutuldu.
3 Aralık 1940: Hububat fiyatlarına hükümetçe narh konuldu. Savaş boyunca temel tüketim maddelerine (Başta ekmek olmak üzere, un, yağ, şeker et gibi) narh konulacak ayrıca bu maddelerin dağıtımı karne yöntemiyle yapılacaktır.
1939
1 Ocak 1939: İstanbul Tramvay Şirketi ve tüm tesisleri devlet tarafından satın alınıp İstanbul Belediyesi’ne devredildi.
2 Ocak 1939: Bursa Merinos Fabrikası üretime başladı.
1 Nisan 1939: Ergani Bakır Madeni işletmeye açıldı.
2 Mayıs 1939: Ulaştırma Bakanlığı Vazife ve Teşkilat Kanunu kabul edildi.
8 Mayıs 1939: Türk-Alman kredi antlaşması imzalandı.
10 Mayıs 1939: Sümerbank, piyasaya ucuz ‘köy’ tipi elbise çıkardı. Elbise 360 kuruşa satılacak.
27 Mayıs 1939: Ticaret Bakanlığı Vazife ve Teşkilat Kanunu kabul edildi.
6 Haziran 1939: Karabük Demir ve çelik Fabrikaları Kuvvet Santralı hizmete girdi.
12 Haziran 1939: 3645 sayılı kanunla İstanbul Elektrik Tünel ve Tramvay idaresi kuruldu.
18 Haziran 1939: Bursa ve Mersin elektrik tesisleri devletleştirildi.
22 Haziran 1939: Adana Elektrik Şirketi satın alınarak devletleştirildi.
26 Haziran 1939: Ankara Havagazı Şirketi devletleştirildi.
1 Temmuz 1939: Malatya İplik Fabrikası satın alınarak devletleştirildi.
3 Temmuz 1939: Liman işletmeleri denizyollarına bağlandı.
5 Temmuz 1939: Milli Piyango İdaresi kuruluş kanunu kabul edildi.
6 Temmuz 1939: Ankara Bira Fabrikası İnhisarlar İdaresi tarafından satın alındı.
19 Temmuz 1939: Takas Limited Şirketi kuruldu.
27 Temmuz 1939: Karabük Demir çelik Fabrikası birinci kok fabrika üretime başladı.
28 Temmuz 1939: Doğu’da demiryolu Aşkale’ye ulaştı.
1 Eylül 1939: Almanya’nın Polonya’ya saldırmasıyla II. Dünya Savaşı başladı.
6 Eylül 1939: Erzincan-Erzurum demiryolunun tamamlanmasından sonra ilk tren Erzurum’a vardı. çiçeklerle süslü katar, halk tarafından coşkuyla karşılandı.
9 Eylül 1939: Karabük Demir çelik Fabrikası yüksek fırınları hizmete girdi.
22 Eylül 1939: Tekirdağ Şarap Fabrikası üretime girdi.
23 Eylül 1939: Altın ve gümüşten yapılmış süs eşyaları da ‘ihracatı yasal mallar’ kapsamına alındı.
19 Ekim 1939: Almanya’ya yapılan krom ihracatı hükümet kararıyla durduruldu.
22 Ekim 1939: Sivas lokomotif vagon atelyesi hizmete girdi.
15 Kasım 1939: Karabük Demir çelik fabrikaları ‘şakuli boru fabrikası’ hizmete girdi.
1938
7 Ocak 1938: Halk Bankası ve Halk Sandıkları Kuruluş Kanunu kabul edildi.
12 Ocak 1938: Türkiye-Letonya ticaret antlaşması imzalandı.
14 Ocak 1938: Dışişleri Bakanlığı kuruluş kanunu kabul edildi.
21 Ocak 1938: Yalova Termal Otel açıldı.
24 Ocak 1938: İzmir telefon işletmesi devletleştirildi.
1 Şubat 1938: Gemlik Suni İpek Fabrikası, Atatürk’ün de hazır bulunduğu törenle açıldı.
2 Şubat 1938: Bursa’da Sümerbank Merinos kuruldu. Cumhuriyet yıllarının ilk sanayi kuruluşlarından olan Merinos Türk Silahlı Kuvvetleri için giysi üretimi yapıyor. 1.5 yıl içinde özelleştirilmesi planlanıyor.
10 Şubat 1938: Gölcük’te yeni bir tersane kurulmasına ilişkin kanun kabul edildi.
1 Nisan 1938: İstanbul Borsası üç yıl süreyle kapatıldı. Ankara’da ‘Kambiyo Esham ve Tahvilat Borsası’ açıldı.
14 Nisan 1938: Üsküdar ve Kadıköy Su Şirketi devletleştirildi.
8 Mayıs 1938: Türkiye ile Almanya arasında kredi antlaşması imzalandı.
17 Mayıs 1938: Divriği demir madenleri üretime başladı.
23 Mayıs 1938: Türkiye Halk Sandığı kuruldu. İstanbul Elektrik Şirketi devletleştirildi.
27 Mayıs 1938: Türkiye ile İngiltere arasında kredi antlaşması imzalandı.
3 Haziran 1938: ‘Devlet Havayolları Umum Müdürlüğü’ kuruluş kanunu kabul edildi. (Resmi Gazete’de 14 Haziran’da yayınlandı.)
15 Haziran 1938: Noter Kanunu kabul edildi. Türkiye’nin şartları gözönüne alınarak Medeni Kanun’daki evlenme yaşı kadınlarda 15′e, erkeklerde 17′ye indirildi.
17 Haziran 1938: Sermayesinin tamamı devlet tarafından verilmek suretiyle kurulan İktisadi Teşekküllerin Teşkilatı ile idare murakebeleri hakkında kanun TBMM’de kabul edildi.
24 Haziran 1938: Toprak Mahsulleri Ofisi kuruluş kanunu kabul edildi.
3 Temmuz 1938: Türkiye ile Fransa arasında Antakya’da askeri antlaşma imzalandı. Antlaşma uyarınca Türk askeri birlikleri 5 Temmuz’da Hatay’a girdi.
10 Temmuz 1938: İzmit Klor Fabrikası’nın temeli atıldı.
20 Temmuz 1938: Fiskobirlik kuruldu. Giresun ve Ordu bölgesinde yetiştirilen fındığı alarak tesislerinde işleyen ve dış pazarlara satan Fiskobirlik, dünya fındık piyasasında da önemli bir söz sahibi.
15 Ağustos 1938: Divriği-İliç demiryolu hizmete girdi.
24 Ağustos 1938: Murgul Bakır İşletmesi Etibank tarafından satın alındı.
10 Ekim 1938: Ankara-Erzurum demiryolu hattı Erzincan’a ulaştı.
28 Ekim 1938: Ankara Radyosu yeni ve modern binasında yayına başladı.
10 Kasım 1938: Atatürk ölümsüzlüğe kavuştu. Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Mustafa Kemal, sabah saat 9.05′te Dolmabahçe Sarayı’nda 57 yaşındayken hayata gözlerini yumdu.
11 Kasım 1938: İsmet İnönü, TBMM’de 348 üyenin oybirliğiyle Türkiye’nin ikinci cumhurbaşkanlığına seçildi. Celal Bayar, başbakan.
12 Aralık 1938: Sivas-Erzincan demiryolu hizmete girdi.
21 Aralık 1938: Devlet Şurası Kanunu kabul edildi.
